Aylara göre bebek gelişim basamakları: 2 aydan 3 yaşa çoğu çocuk neler yapar?
Gelişim basamakları (kilometre taşları), çoğu çocuğun belirli bir yaşa kadar kazandığı becerilerdir: 2 aya kadar gülümsemek, 9 aya kadar desteksiz oturmak, 18 aya kadar tutunmadan yürümek, 3 yaşına kadar kısa sohbetler etmek gibi. Dünyada en çok kullanılan listeler ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) "Learn the Signs. Act Early." programına ait; 2022'de, her basamak o yaştaki çocukların en az %75'inin ulaştığı bir beceri olacak şekilde güncellendi. Aşağıda her yaş için birkaç temel basamağı, prematüre bebeklerde düzeltilmiş yaşın nasıl hesaplandığını ve çocuk doktorunla konuşman gereken durumları bulacaksın.
Gelişim basamakları nedir, 2022'de ne değişti?
Gelişim basamakları çocuğun nasıl oynadığını, öğrendiğini, konuştuğunu, davrandığını ve hareket ettiğini anlatır. CDC bunları dört alanda toplar: sosyal-duygusal, dil ve iletişim, bilişsel (öğrenme, düşünme, problem çözme) ve hareket/fiziksel gelişim. Listeler 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30. aylar ile 3 yaş için hazırlanmıştır (5 yaşa kadar devam eder).
2022'de CDC, Amerikan Pediatri Akademisi'nden (AAP) bir uzman grubuyla birlikte güncellenmiş listeleri yayımladı. Eski listelerde, o yaştaki çocukların yaklaşık yarısının yapabildiği beceriler vardı; birinin eksik olması pek bir şey söylemiyordu. Yeni listelerde yalnızca çocukların çoğunun (%75 veya daha fazlasının) o yaşa kadar kazandığı beceriler yer alıyor. 15 ve 30. ay listeleri eklendi, "yapabilir" ya da "başlar" gibi belirsiz ifadeler çıkarıldı.
Pratikte bu şu demek: Çocuğun yeni listedeki bir basamağa henüz ulaşmadıysa, "bekleyip görelim" demek yerine doktorla konuşmak için bir neden var. Bu bir sorun olduğu anlamına gelmez; normal gelişen çocukların dörtte birine kadarı o beceriyi tam o yaşta hâlâ öğreniyor olabilir.
2–6 ay arası gelişim basamakları
Aşağıdakiler her CDC listesinden seçilmiş örneklerdir, listenin tamamı değildir. Çocuğunun yaşı iki liste arasındaysa CDC küçük yaşın listesini kullanmayı öneriyor.
- 2. ayda: onunla konuştuğunda ya da kucağına aldığında sakinleşir, yüzüne bakar, sen konuşunca ya da gülümseyince gülümser, ağlama dışında sesler çıkarır, yüksek seslere tepki verir, yüzüstüyken başını kaldırır, hareket ettiğinde seni gözüyle takip eder.
- 4. ayda: dikkatini çekmek için bilerek gülümser, kıkırdar, "agu" gibi sesler çıkarır, sesine doğru başını çevirir, kucaktayken başını desteksiz dik tutar, eline verilen oyuncağı tutar, ellerini ağzına götürür, yüzüstüyken dirsekleri ya da ön kolları üzerinde yükselir.
- 6. ayda: tanıdık kişileri tanır, aynada kendine bakmaktan hoşlanır, kahkaha atar, seninle sırayla ses çıkararak "sohbet eder", dudaklarıyla "pırt" sesi yapar, ciyaklar, keşfetmek için nesneleri ağzına götürür, istediği oyuncağa uzanıp yakalar, daha fazla yemek istemediğini dudaklarını kapatarak gösterir, yüzüstünden sırtüstüne döner, yüzüstüyken kolları düz şekilde kendini iter, otururken elleriyle destek alır.
9–15 ay arası gelişim basamakları
Bu dönemde karşılaştırma çok yapılır: Kim emekliyor, kim ayağa kalkıyor, kim ilk kelimesini söylüyor? Emeklemek CDC'nin 9 ve 12. ay listelerinde hiç yer almıyor. 15. ay listesinde birkaç adımı tek başına atmak, tutunmadan yürümek ise 18. ay listesinde yer alıyor; çocukların en az %75'inin bu yaşa kadar yürümesi bekleniyor.
- 9. ayda: yabancılara karşı utangaç, yapışkan ya da korkulu davranır, "ce-ee" oyununda güler, "mamama", "bababa" gibi birçok farklı ses çıkarır, iki nesneyi birbirine vurur, kendi kendine oturur, desteksiz oturur.
- 12. ayda: "el el pepe" gibi oyunlar oynar, "bay bay" yapar, "hayır"ı anlar, bir nesneyi kabın içine koyar (bardağa küp gibi), tutunarak ayağa kalkar, eşyalara tutunarak yürür, küçük yiyecek parçalarını başparmak ve işaret parmağıyla alır.
- 15. ayda: sevgisini gösterir, heyecanlanınca el çırpar, "anne" ya da "baba" dışında bir iki kelime söylemeye çalışır, bir şey istemek için parmağıyla gösterir, günlük eşyaları doğru kullanır (bardak, kitap gibi), en az iki küçük nesneyi üst üste koyar, birkaç adımı tek başına atar.
18 aydan 3 yaşa gelişim basamakları
Bu dönemde listelerde somut dil hedefleri yer alır: 18. ayda üç veya daha fazla kelime söylemeye çalışmak, 30. ayda yaklaşık 50 kelime gibi.
- 18. ayda: kimseye ya da bir şeye tutunmadan yürür, karalama yapar, kapaksız bardaktan içer, yardımsız koltuğa ya da sandalyeye çıkıp iner, keşfederken senin yakında olduğunu kontrol eder, ilginç bir şeyi göstermek için parmağıyla işaret eder, "anne" ya da "baba" dışında üç veya daha fazla kelime söylemeye çalışır, jestsiz tek aşamalı yönergeleri yerine getirir, ev işlerini taklit eder.
- 24. ayda (2 yaş): istediğinde kitaptaki resimleri gösterir, topa tekme atar, yardımla ya da yardımsız birkaç basamak yürüyerek çıkar, kaşıkla yer.
- 30. ayda: yaklaşık 50 kelime söyler, biri eylem olan iki veya daha fazla kelimeyi birleştirir ("kuçu koşuyor"), iki aşamalı yönergeleri yerine getirir, basit problemleri çözer, en az bir rengi bildiğini gösterir.
- 36. ayda (3 yaş): en az iki karşılıklı alışverişle seninle sohbet eder, "kim", "ne", "nerede" ya da "neden" soruları sorar, diğer çocukları fark edip oyunlarına katılır, nesneleri ipe dizer (büyük boncuklar gibi), çatalla yer.
Prematüre bebekler: düzeltilmiş yaşı kullan
Erken doğan bebeklerde gelişim, doğumdan itibaren geçen yaşa göre değil, düzeltilmiş yaşa göre değerlendirilir. CDC, çocuk 3 haftadan daha erken doğduysa düzeltilmiş yaşın kullanılmasını öneriyor. Hesaplaması: haftalık yaş eksi bebeğin kaç hafta erken doğduğu.
HealthyChildren.org (AAP) şu örneği veriyor: 16 haftalık ve 4 hafta erken doğmuş bir bebeğin düzeltilmiş yaşı 12 haftadır; yani 16 haftalık değil, 12 haftalık bir bebeğin becerilerine bakılır. AAP, gelişimi 2 yaşına kadar düzeltilmiş yaşa göre izlemeyi öneriyor; bu yaşa kadar prematüre çocukların çoğu tipik aralığa yetişir.
Gelişim basamakları tarama testi ya da tanı değildir
Bir gelişim listesi, çocuğunu daha dikkatli gözlemlemene ve soru sormana yardımcı olur. Bir test değildir; gelişim geriliği, otizm ya da başka bir durumu teşhis edemez. CDC, listelerinin standart ve geçerliliği kanıtlanmış gelişimsel tarama araçlarının yerini tutmadığını açıkça belirtiyor.
Bu taramalar sağlam çocuk kontrollerinde yapılır. AAP, 9, 18 ve 30. aylarda geçerli bir araçla gelişimsel tarama, 18 ve 24. aylarda da otizm taraması öneriyor; aile ya da doktor bir endişe duyduğunda her zaman.
Normal farklılıklar geniştir ve bir gelişim listesi çocukların çoğunun yaptığını yansıtır, hepsinin değil. Önemli olan, çocuğunun zaman içinde yeni beceriler kazanmaya devam etmesidir.
Türkiye'de bebek ve çocuk izlemleri
T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre bebek ve çocuk izlemi, birinci basamak çocuk sağlığı hizmetinin temelidir; büyümeyi, gelişimi, aşılamayı ve sağlık eğitimini kapsar. Bakanlık, Türkiye'de doğan her bebeğin ilk yıl içinde 9, 6 yaşına dek toplam 16 kez izlendiğini belirtiyor.
İzlem zamanlarını aile hekimine ya da sağlık ekibine sor ve randevuları aksatma. İzlemlerde kullanılan yaş aralıkları ve değerlendirme yöntemleri CDC listelerinden farklı olabilir; sağlık ekibinin kullandığı araç esastır. Evde gözlemlediklerini ve sorularını not alıp götür.
Erken harekete geç: Ne zaman doktorla konuşmalısın?
CDC'nin önerisi net: Çocuğun bir ya da daha fazla gelişim basamağına ulaşmıyorsa, daha önce kazandığı becerileri kaybediyorsa ya da başka bir endişen varsa erken harekete geç. Çocuk doktoruyla ya da aile hekiminle konuş, gözlemlerini anlat ve gelişimsel tarama iste. Bir sonraki rutin kontrolü beklemek zorunda değilsin.
- Çocuğun, yaşının (ya da düzeltilmiş yaşının) bir veya daha fazla basamağını henüz yapmıyor.
- Çocuğun, herhangi bir yaşta, daha önce yaptığı becerileri kaybediyor: kelimeler, agulama, göz teması ya da bir hareket becerisi gibi.
- Çocuğunun oynama, öğrenme, konuşma, davranma ya da hareket etme biçimiyle ilgili başka bir endişen var; tüm maddeler işaretli görünse bile.
- Görüşmeden sonra endişen sürüyorsa daha ayrıntılı değerlendirme için bir uzmana yönlendirme isteyebilirsin.
Gelişim basamaklarını nasıl takip edersin?
Kısa ve tarihli notlar, doktor için hatıralardan çok daha faydalıdır. Bir beceriyi ilk ne zaman fark ettiğini, çocuğunun tam olarak ne yaptığını ve seni neyin düşündürdüğünü yaz. Dil için ilk kelimelerin listesini tarihleriyle tut. Bir beceri kaybolursa en son ne zaman gördüğünü not et.
Mamio'da motor, dil, sosyal, bilişsel ve "ilkler" kategorilerinde, CDC listelerinden uyarlanmış yaş aralıklarıyla önerilen gelişim basamaklarının yer aldığı bir bölüm var; bunlar bir rehberdir, tarama testi değildir. Tarih, not ve en fazla altı fotoğraf ekleyebilir, ayrıca ilk kelimeler kaydı tutabilirsin.
Sık Sorulan Sorular
6 aylık bebek neler yapar?
CDC'ye göre bebeklerin çoğu (%75 veya daha fazlası) 6 aylıkken tanıdık kişileri tanır, kahkaha atar, seninle sırayla ses çıkarır, oyuncağa uzanıp yakalar, yüzüstünden sırtüstüne döner ve yüzüstüyken kollarını düz tutarak kendini iter.
Bebekler kaç aylıkken yürür?
Tutunmadan yürümek CDC'nin 18. ay listesinde yer alır; yani çocukların en az %75'inin bu yaşa kadar tek başına yürümesi beklenir. 12. ayda beklenen, tutunarak ayağa kalkmak ve eşyalara tutunarak yürümektir; 15. ayda birkaç adımı tek başına atmaktır.
Bir basamağa ulaşamamak gelişim geriliği mi demek?
Her zaman değil. Gelişim basamakları tanı değildir ve çocukların dörtte birine kadarı o yaşta belirli bir beceriyi henüz kazanmamış olabilir. Yine de doktorla konuşmak için iyi bir nedendir.
Prematüre bebekte düzeltilmiş yaş ne zamana kadar kullanılır?
AAP, gelişimi 2 yaşına kadar düzeltilmiş yaşa göre izlemeyi öneriyor. CDC, 3 haftadan daha erken doğan çocuklarda düzeltilmiş yaşın kullanılmasını öneriyor.
Beceri kaybı neden önemli?
Çocuğun daha önce yaptığı kelimeleri, agulamayı ya da sosyal becerileri kaybetmesi, hangi yaşta olursa olsun, gecikmeden doktorla konuşmayı gerektiren bir uyarı işaretidir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiyenin yerini tutmaz.
Gelişim basamaklarını ve ilk kelimeleri Mamio'da kaydet